سیاق و قرائن
سیاق و قرائن از جمله مفاهیمی هستند که در علوم مختلف مانند تفسیر ، حدیث ، فقه ، اصول و بلاغت کاربرد فراوانی دارند.
این مفاهوم در همه مسائل علم بلاغت سایه افکنده و تعیین نقش می کنند و به همین دلیل است که دانشمندان علم بلاغت در تعیین اغراض و پی بردن به معانی ثوانی در کلام، از سیاق و قرائن نام می برند.
الف: سیاق
سیاق در لغت به معنای اسلوب و روش می باشد و در اصطلاح ساختار کلی است که بر مجموعه ای از کلمات، جملات و متن ها حاکم است و معانی آن ها را تحت تاثیر خود قرار می دهد. به عنوان نمونه واژۀ «دین» دارای معانی مختلفی مانند: آیین، ملت، شریعت و … می باشد ولی با توجه به سیاق در آیۀ شریفۀ (هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى وَ دِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَى الدِّینِ کُلِّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُون) {توبه/۳۳} به معنای ملت و شریعت می باشد.
اقسام سیاق
سیاق دارای اقسامِ مختلفی می باشد که در زیر به دو مورد از آن اشاره می شود:
سیاقِ کلمات: عبارت از آن است که مجموع کلمات در یک جمله به صورتی کنار یکدیگر قرار بگیرند که در معنا و مفهوم یکدیگر مؤثّ واقع شوند مانند واژۀ «دین» که همان طور که گذشت دارای معانی مختلفی است ولی با توجه به نحوۀ قرار گزفتنِ کلمات و از اضافه مالک به یوم و یوم به دین پی می بریم که «دین»به معنای جزا در آیۀ شریفۀ (مالک یوم الدین){فاتحه/۴} به کار رفته است.
سیاقِ جملات: عبارت از آن است که در یک متن دو یا چند جمله به صورتی کنار یکدیگر قرار می گیرند که در معنا و مفهوم یکدیگر تأثیر گذاشته به صورتی که اگر جمله به تنهایی فرض شود آن معنا و مفهوم را نمی رساند. مانند فرمودۀ پیامبر۹ در مورد أمیر المؤمنین۷: «مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلَاه» {بحارالانوار.۶۹/۱۴۵} با توجه به این که کلمۀ «مولی» دارای معانی مختلفی می باشد لذا اگر فقط همین جمله به تنهایی فرض شود دلالتی بر ولایت و سرپرستی امیر المرمنین۷ نمی کند ولی وقتی در کنار جمله های دیگر خطبۀ غدیر مانند:«لَمَّا أَخَذَ رَسُولُ اللَّهِ۹ بِیَدِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ۷ وَ قَالَ أَ لَسْتُ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِینَ قَالُوا نَعَمْ یَا رَسُولَ اللَّه» گذاشته شود، دلالت بر ولایت و سرپرستی می کند.
ب: قرائن
قرینه در لغت به معنی علامت و اثر می باشد و در اصطلاح علامت و دلیلی می باشد که بر الفاظ اثر گذاشته و معانی انها را تحت تأثیر قرار می دهد.
اقسام قرائن
قرائن انواعِ مختلفی دارند که در زیر به بعضی از آنها اشاره می شود:
قر ائن متصل: به قرینه هایی اطلاق می شود که همراه با متن و سخن آورده می شود. قرینه های متصل به دو قسم تقسیم می شوند:
الف: قرائن متصل لفظی: قرینه های متصلی می باشند که از نوع لفظ و کلام می باشند؛ مانند: قرینۀ معینه و صارفه.
قرینۀ معیّنه در جایی به کار می رود که یک لفظ دارای چند معنا باشد و از بینی آن معانی یک معنا را معیّن می کند: مانند واژۀ «شیر» در فارسی که معانی مختلفی دارد ولی وقتی کسی بگوید: « صبح شیر خریدم» معیّن در شیر خوراکی می شود.
قرینۀ صارفه در جایی به کار می رود که معنای مجازی لفظ مراد باشد؛ مثلا وقتی گفته می شود:« رأیت أسدا فی المدرسه» معلوم است که در این جا مرد شجاع مقصود است و این از قرینه صارفۀ «فی المدرسه» فهمیده می شود.
ب: قرائن متصل غیر لفظی(معنوی): قرینه های متصلی می باشند که از نوع لفط و کلام نبوده بلکه از حالات و کیفیات دخیل در لفظ فهمیده می شود؛ مانند: زمان صدورِ لفظ، مکانِ صدورِ لفظ، صفات مخاطب، صفاتِ متکلم و …
به عنوانِ نمونه در آیۀ شریفۀ (إِنَّ الصَّفا وَ الْمَرْوَهَ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَیْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَیْهِ أَنْ یَطَّوَّفَ بِهِما وَ مَنْ تَطَوَّعَ خَیْراً فَإِنَّ اللَّهَ شاکِرٌ عَلِیمٌ) {بقره/۱۵۸} باید جهتِ صدور و سبببِ نزولِ آیه دانسته شود تا به معنا و مفهومِ آیه بتوان پی برد و الا با جملات و کلمات به کار رفته در آیه نمی توان به آن رسید.
قرائن منفصل: به قرینه هایی اطلاق می شود که جدای از متن و همراه با سخن آورده نمی شود؛ مانند اجماع و ضروریات دین نسبت به آیات و روایات.
عبد الحمید مردانی – سید کاظم شامیری

دیدگاهها