نشریه رهنامه پژوهش سال ۱۳۹۲ شماره یازدهم
روش تحصیل
روش تحصیل بلاغت
علم بلاغت از سه علم معانی، بیان و بدیع تشکیل شده است. این علم در فهم معارف دینی، نقش بسیار مهمی ایفا میکند. به همین دلیل، روشهای تعلیم و تعلم آن در حوزههای علمیه از اهمیت به سزایی برخوردار است. دانستن این مطلب که علوم بلاغی از علوم آلی در فهم مطالب دینی بوده و همچنین توجه به مبانی شیعه و اهل تسنن در این علم، در تعامل با فهم مطالب، نقش اساسی دارد. از روشهای بسیار مهم تحصیل در این علم، آشنایی اجمالی و تفصیلی با مفاهیم و گذراندن مراحل سهگانه کاربردی؛ یعنی تسلط، تطبیق و خلاقیت است که آن را بارور میسازد. هر چند کتاب، استاد و پژوهشهای شخصی و کلاسی نیز در این مورد بیتأثیر نیست.
عبدالحمید مردانی
مقدمه
بدون شک، قرآن معجزه پیامبر اکرم، حضرت محمد (ص) است؛ همان کتابی که تا امروز همه انسانها در عظمت و بزرگی آن سر تعظیم فرو آوردهاند. اعجاز بیانی قرآن در حجاز و به خصوص در مکه و اطراف آن، بسیار بااهمیت بوده است و چیزی نیست که کسی بتواند آن را پنهان کند، چون در آن زمان که مصادف با زمان نزول قرآن بوده، بازار داغ ادبیات، به ویژه فصاحت و بلاغت جلوه دیگری داشته است. یکی از این بازارها، بازار عکاظ بود که فصیحان و بلیغان بسیاری در آن فعالیت داشتهاند و در زمانهایی خاص از سال، به ویژه در ایام اجتماعات بزرگ، مانند حج، رونق آن بیشتر میشد. با وجود این، همه ادیبان آن زمان، در برابر این کلام الهی، اظهار ناتوانی میکردند. اصلیترین و مهمترین دلیل در این باب، همان اعجاز بیانی قرآن است که از دو ناحیه عبارتند از:
الف) ارتباط با جهان معنی از طریق وحی؛
ب) ارتباط با عالم زمین جهت هدایت و سعادت.
این کتاب آسمانی برای رسیدن به برنامه اصلی خود، یعنی انسانسازی، به توضیح و تفسیر نیاز دارد که آن را هم خدای تبارک و تعالی برای بشر مهیا و آماده کرده و این همان علوم اهل بیت (ع) است که باز هم در قالب سخن و کلام، یعنی روایات پیامبر اعظم (ص) و ائمه اطهار (ع) به دست ما رسیده است.
از طرف دیگر، علما و بزرگانی هم وجود داشتهاند که این علوم را سینه به سینه و نسل به نسل منتقل کردهاند که نحوه انتقال باز هم به شکل کلام و سخن بوده است.
این سخن چون پوست و معنی مغز دان این سخن چون نقش و معنی همچو جان
این سخن پیدا و پنهان است بس که نباشد محرم عنقا مگس
با گذر زمان و در هم آمیختن ملتهای غیر عرب با عرب و همچنین نیاز به فهم و افهام عمیق اعجاز بیانی قرآن و کلام اهل بیت (ع) و همچنین استفاده از کلام علمای گذشته، فنون و علوم بلاغی شکل گرفته و در طول زمان رشد یافته و بر غنای آن افزوده شده است.
باید دانست که علوم بلاغی در فهم علوم اسلامی و معارف دینی، نقش بسیار مهمی دارد. به همین دلیل، تعلیم و تعلم آن، به ویژه در حوزههای علمیه، دارای نقش دو چندانی است و ضرورت آن برای طلاب علوم دینی، جایگاه و نقشی اساسی دارد.
یکی از نقشهای اساسی در تعلیم و تعلم هر علمی، روشهای به کار رفته در آن علم است. در بلاغت نیز روشهای تحصیل، تألیف و تدریس، در رونق و یادگیری این علم، نقش اصلی را دارد. در این نوشتار در پی آن هستیم که روشهای تحصیل این علم را به اختصار، بررسی و مطالبی را برای هدفمند کردن آموزش و یادگیری آن بیان کنیم.
گفتنی است هر چند بحث ما در مورد روشهای تحصیل این علم است، ولی به دلیل ارتباط تنگاتنگ کتاب و استاد در فرآیند تحصیل، لاجرم مقداری به این مباحث هم پرداخته خواهد شد. و علیالله التکلان.
انگیزه
برای رسیدن و دستیابی به علمی خاص، استعداد و داشتن محرک نسبت به آن علم، از ضروریات است. موتور اصلی برای حرکت در این علم، ایجاد انگیزه نسبت به آن است. شاید بتوان گفت که خودِ انگیزه نیز در بسیاری از موارد پدیدآورنده استعداد است.
انگیزه در علوم بلاغی در سه محور قابل اهمیت است:
الف) استاد
استاد باید انگیزه کافی برای تدریس این علم را داشته باشد. از این رو، باید در این علم اهل پژوهش باشد و با این باور که میخواهد شاگردانی محقق و استاد در زمینه علوم بلاغی، تحویل جامعه علمی بدهد، به تدریس این علم بپردازد، به صورتی که شاگردانش را به این باور برساند که شما میخواهید فهم تفسیری قرآن و روایات معصومین (ع) را به دست آورید. همچنین در این زمینه کار عملی به آنها بدهد و خود در مرحله کاربرد، مثالهایی را تطبیق کند.
به یاد دارم استادی را که چنین میگفت: من دوازده سال است که بلاغت تدریس کردهام، ولی نمیدانم بلاغت در کجا به درد من میخورد. چنین استادی نمیتواند به شاگردان خود انگیزه مثبت بدهد، چون ایشان در تاریکی محض به سر میبرد. از این رو، نمیتواند راه را برای دیگران روشن کند. (باید توجه داشت که نحوه انتخاب استاد برای این درس در حوزه، بسیار ابتدایی و غیرکارشناسی است.)
ب) کتاب
کتاب باید برای طلبه، نسبت به یادگیری این علم، انگیزه مثبت پدید آورد. از این رو، کتاب باید مراحل آموزشی را پشت سر بگذارد و ناظر به آن مراحل، نوشته شود. به جرئت میتوان گفت کتابهای موجود در حوزه بلاغت، به این مسئله نپرداختند و در این زمینه نیز اشکالاتی دارند، اما استادان محترم باید این مسئله را بدانند که کاستن از ارزشهای محتوایی کتاب، به طلاب صدمات جبرانناپذیری میرساند و انگیزه آنها را ضعیف میکند. از این رو، تا جایی که امکان دارد، درباره کتابی که تدریس میشود، توضیح مثبتی بدهند یا آن را خیرالموجودین، در مرحله آموزش معرفی کنند یا خود به طرقی به غنای آن بیفزایند تا از انگیزه طلاب نسبت به اصل درس کاسته نشود.
گاهی وقتها با معرفی کتابهای طولانی و مفصل در این باره از سوی برخی استادان و اهل فن و همچنین ارائه نکردن روشی در به کارگیری آن، سبب سست شدن انگیزه طلاب میشود.
ج) شاگرد
حفظ انگیزه شاگرد، از مسائل بسیار مهم در زمینه بلاغت است. به این صورت که طلبه با حل تمارین و پژوهشهای خاص و رجوع به شواهد قرآنی و حدیثی، مسائل تحقیقی خود را برای بررسی به استاد یا اهل فن نشان دهد، سپس به رشد خود در این زمینه پی ببرد. در مراحل متوسط و عالی این علم، راهنما میتواند با مقایسه برداشتهای مفهومی شاگرد با برخی تفاسیر یا گفته عالمان، به طلاب انگیزه فراوانی بدهد.
آلی بودن علوم بلاغی
آلی یا اصالی بودن علوم بلاغی، یکی از مسائل مهمی است که طلبه علوم بلاغی باید به آن توجه داشته باشند. به این صورت که آیا تحصیل علوم بلاغی به خودی خود مطلوب است یا اینکه برای رسیدن به علم دیگری باید آن را فرا گرفت. حال که طلبه به آلی بودن آن پی برد، میداند چه مقدار از آن را باید بخواند و تا چه اندازه باید بر آن مسلط باشد یا اینکه به چه صورت از آن بهره ببرد. از فواید بسیار مهمی که در این قسمت به آن میرسد، این است که این علم در کدامیک از علوم دیگر به درد میخورد و قابل استفاده است که برای این منظور باید مثالهایی از علوم مختلف را بیاورد و آنها را بررسی کند که کاربرد بلاغت در آنها به عنوان علم آلی لابد منه است. البته نقش استاد در این مورد روشن بوده و به عنوان راهنما، یاریدهنده طلبه در رسیدن به این هدف است.
در این باره به مثالی اشاره میشود: «قال رسولالله صلی اله علیه و آله: ألا إِنّ الغضب جمره فی قلب ابن آدم…».
طلبه با خواندن این روایت و توضیحات آن، نحوه کاربردی علم بلاغت در فهم احادیث را توضیح دهد. برای نمونه، این پرسشها را مطرح کند:
چرا پیامبر اسلام (ص) غضب را به جمره (پاره آتش) تشبیه کرده است؟
چرا پیامبر کلام خود را با دو ادات تأکید آغاز کرده است؟
چرا غضب که امری معنوی است، به جمره که امر محسوس است، تشبیه شده است؟
چرا ادات تشبیه حذف گشته است؟
چرا پیامبر اکرم (ص) کلام را با تشبیه بیان کردند؟
سیاق کلام بر چه چیزی دلالت میکند؟
حال و مقتضای حال چه چیزی میتواند باشد؟
و طرح سؤالات دیگری که در علم معانی و بیان و بدیع کاربرد دارد.
در این مرحله، خوب است استاد مثالهایی از نحوه کاربرد علوم بلاغی در فهم معنای مراد از علوم مختلف بیان کند، مانند علم فقه، تفسیر، حدیث و نظایر آن، که در یک کلام میتوان گفت، در این مرحله به هدف غایی علوم بلاغی، که همان فهم دین از ایات و روایات است، اشاره میشود.
اشاره به تفاوت میان اصول و قوائد تئوری با مسائل کاربردی
از دیرباز به کارگیری مبانی تحلیلی اهل سنت در کتابهای موجود، جزو مهمترین مسائل علم بلاغت بوده که متأسفانه در فهم ایجابی یا سلبی برخی مطالب دینی هم ناخواسته اثر گذاشته است.
برای این منظور، استاد باید با تفکیک مسائل تحلیلی و کاربردی، راه را برای طلبه مشخص کند. به این صورت که پیش از ورود به مسائل تحلیلی که غالباً با بیانگیزگی و سردرگمی طلبه همراه است، مثالهای کاربردی را مطرح کند و با تفکیک مبانی اهل سنت و شیعه، آنها را به شکل ملموس، برای طلبه توضیح دهد. برای نمونه، استاد میتواند در بحث قصر اضافی و حقیقی و تقسیم قصر اضافی به افراد، قلب و تعیین این مسئله را به کار ببرد و در همین زمینه، به تحلیل مبانی اهل سنت و شیعه بپردازد و اختلاف مبناها را در تقسیم و عدم تقسیم قصر حقیقی، به افراد، تعیین و قلب بیان کند. (برای این منظور، تألیف کتابهایی با مبنای شیعی، که در برگیرنده مراحل آموزشی باشد، ضروری است.)
کاربردی کردن مطالب
طلبهای که در زمینه بلاغت تحصیل میکند، باید قطعاً این علم را به شکل عملی یاد بگیرد، وگرنه تئوری و حفظ کردن آن به تنهایی سودمند نیست.
کاربردی کردن علوم بلاغی، پس از مرحله آشنایی اجمالی و تفصیلی با مفاهیم و قواعد این علم، صورت میگیرد که این نوع کاربرد در مرحله آموزش، دارای سه مرحله است: (گفتنی است در مرحله تخصصی و تحقیقی، دو مرحله دیگر به آن افزوده میشود.)
مرحله اول: تسلط بر قواعد و اصول علم بلاغت
مرحله دوم: توانایی در تطبیق قواعد و اصول بر مصادیق
مرحله سوم: توانایی در نوآوری در این علم
مرحله کاربردی، مهمترین و اصلیترین مرحله در تحصیل علوم بلاغی است. در همین مرحله است که طلبه احساس میکند به برخی مطالب در فهم دین دست یافته است و در این زمینه لذت عجیبی احساس میکند. (ناگفته نماند که در این مرحله، به ویژه مرحله سوم، یک مجموعه مقدمات و مسائل مقدماتی، از علوم دیگر هم نیاز است، تا بتوان به این امر مهم دست یافت.)
برای نمونه، توضیح کاربردی آیه زیر میتواند به این صورت باشد: «لو أنزلنا هذا القران علی جبل لرأیته خاشعا متصدعا من خشیه الله و تلک الأمثال نضربها للناس لعلهم یتفکرون».
در مرحله اول به وسیله تسلط بر قواعد علم بلاغت، یک سری سؤالات را برای خود مطرح میکند، مانند:
مقتضای حال در این آیه چه بوده است و چه چیزی را بیان میکند؟
چرا آیه با حرف شرط به کار رفته و چرا حرف شرط «لو» است؟
چرا از ضمیر متکلم معالغیر استفاده شده است؟
مقصود از اسم اشاره چیست؟
چرا از اسم اشاره نزدیک استفاده شده است؟
چرا از القرآن استفاده شده و از واژههای دیگری مانند «الکتاب» یا «الفرقان» استفاده نشده است؟
چرا از نزول قرآن بر جبل و غیر عاقل صحبت میشود؟
مقصود از صفت متصدعا چیست؟
سیاق آیه بر چه چیزی دلالت میکند؟ قرائن موجود در آیه چه چیزهایی است؟
آیا در این آیه از مجاز، کنایه یا استعاره استفاده شده است؟ چرا؟
بیگمان میتوان پرسشهای دیگری هم در این آیه مطرح کرد و با فهم بلاغی به پاسخ آنها پرداخت و آیه را تفسیر کرد.
در مرحله دوم، سؤالات را با مفاهیم بلاغی موجود در ذهن تطبیق میدهد تا به جوابهای مستدل دست یابد که علم بلاغت بر آنها دلالت میکند.
در مرحله سوم پی میبرد که با توجه به قرائن و سیاق کلام، به یک سری مطالب دست یافته که علم بلاغت برای آن مصداق یا مثالی نیاورده یا به یک سری از مسائلی دست پیدا کرده که علم بلاغت مفهومی برای آن ارائه نکرده است، مانند بعضی از مفاهیمی که مرحوم علامه طباطبایی یا زمخشری در کشاف به آن رسیدهاند و این همان نوآوری در علم بلاغت است که البته با توجه به مراحل مختلف آموزشی در افراد فرق میکند.
گفتنی است با توجه به ویژگیهای به کار رفته در مفاهیم علم بلاغت، مانند توجه به سیاق و قرائن، حتی در مراحل آموزشی متوسط هم میتوان در آن نوآوری ایجاد کرد. البته به شرط اینکه مستدل و با توجه به مقدمات یقینی از علوم معرفتی دیگر صورت گیرد.
نکات هدفمند
در تحصیل علوم بلاغی، نکات دیگری هم اهمیت دارد که به بعضی از آنها اشاره میکنیم:
۱- معرفی کتاب: استاد در کلاس درس، کتابهای بلاغی مطرح را برای شاگردان معرفی کند و مقداری هم درباره آنها توضیح ساختاری و محتوایی بدهد. همچنین تفاسیر یا کتب حدیثی را که صبغه بلاغی داشته یا از مباحث بلاغی استفاده زیادی کردهاند، به طلاب معرفی کند، مانند تفسیر المیزان یا برخی شروح نهجالبلاغه. این کار علاوه بر انگیزهدهی به طلاب در عملی کردن نحوه کاربردی بلاغت بسیار مهم است.
۲- تحقیق کلاسی: قطعاً استادان محترم بلاغت باید برای هر فصلی از بلاغت یک سری آیات و روایات را جدا کنند و با توجه به فصول مختلف درسی، آنها را به طلاب بدهند و از آنها کار بخواهند. چون این مسئله خارج از مطالب تئوری است، سبب میشود مفاهیم در ذهن طلاب نقش ببندد و در پیشبرد مرحله دوم و سوم که ذکر شد، اهمیت داشته باشد. این مسئله را میتوان با گروهی کردن طلاب و نظارت استاد، در کلاس هم انجام داد.
۳- استفاده از مثالهای فارسی: گاهی اوقات به ویژه برای مبتدیان، استفاده از مثالهای فارسی بسیار مفید است و مطالب بهتر بیان میشود.
همانطور که میدانیم بعضی از مباحث با مثال عربی، دیر جا افتاده و همین مسئله ممکن است در فهم یا انگیزه طلاب اثر منفی داشته باشد. در این صورت، مفهوم را با مثالی فارسی که قابل فهم باشد، جا میاندازیم، سپس مثالی عربی میآوردیم و مطلب را توضیح میدهیم.
مثلاً برای جایی که فهم معنا به بیش از یک جمله مرتبط است، مثال عربی برای مبتدیان مشکل به نظر میرسد، ولی مثال زیر قابل فهم است:
گلی خوشبوی در حمام روزی رسید از دست محبوبی به دستم
بدو گفتم مشکی یا عبیری که از بوی دلاویز تو مستم
بگفتا من گلی ناچیز بودم و لکن مدتی با گل نشستم
کمال همنشین در من اثر کرد وگرنه من همان خاکم که هستم
در اینجا اگر سلسله ارتباط میان ابیات از هم گسسته شود، معنای مورد نظر به دست نمیآید و کاملاً نامفهوم میشود، به ویژه اگر این مثال را برای تشبیه تمثیل، که وجه شبه در آن از یک جمله یا بیشتر منتزع میشود، ذکر کنیم یا مثلاً در تمثیل از بیت زیر استفاده کرد که نی در آن تمثیلی از انسان کامل است و به علت دوری از نیستان (عالم روحانی) نالان گشته و دست به شکایت میزند. (این بیت میتواند به غرض اشتیاق انسان در بازگشت به جایگاه اصلی خود باشد و این مسئله را در دیگران زنده نگه دارد.)
بشنو از نی چون حکایت میکند از جداییها شکایت میکند
یا مثلاً در آموزش ابتدایی در مبحث استعاره مکنیه به جای بیت زیر از مثال «گل میخندد» استفاده کرده و سپس بیت عربی را توضیح داده است. در این صورت پی میبریم که مطلب آسان و بیمؤونه به طلبه انتقال پیدا کرده است.
وإذا المنیه أنشبت أظفارها ألفیت کل تمیمه لا تنفع
انشاءالله با به کارگیری روشهای عملی در یادگیری علم بلاغت بتوان قدمهای اساسی در به کارگیری این علم در فهم مسائل دینی برداشت. و علیالله التکلان.

دیدگاهها